Rozwód wysokokonfliktowy a przemoc postseparacyjna 

– kiedy konflikt nie jest tylko konfliktem

Rozwód sam w sobie jest trudnym doświadczeniem dla całej rodziny. W wielu przypadkach napięcie między rodzicami nie kończy się jednak wraz z formalnym rozstaniem. Konflikt może przenosić się na kolejne postępowania sądowe, ustalenia dotyczące opieki nad dzieckiem oraz codzienną komunikację między rodzicami.

W takich sytuacjach często mówi się o rozwodzie wysokokonfliktowym. W praktyce pracy z rodzinami coraz częściej okazuje się jednak, że nie każdy długotrwały konflikt po rozstaniu jest wyłącznie sporem między dwojgiem dorosłych. W części przypadków mamy do czynienia z mechanizmami przemocy postseparacyjnej (post-separation abuse), które mogą być trudne do rozpoznania w ramach postępowań rodzinnych.

Rozwód wysokokonfliktowy – czym jest w praktyce

Rozwód wysokokonfliktowy to sytuacja, w której napięcie między rodzicami utrzymuje się przez długi czas i wpływa na wszystkie decyzje dotyczące dziecka. Strony często nie są w stanie porozumieć się nawet w podstawowych sprawach, takich jak kontakty z dzieckiem, edukacja czy opieka zdrowotna.

Typowe elementy takich sporów to między innymi:

• ciągłe spory o kontakty z dzieckiem

• wzajemne oskarżenia i podważanie kompetencji wychowawczych drugiego rodzica

• utrudnianie realizacji kontaktów

• wykorzystywanie dziecka jako pośrednika w komunikacji

W praktyce oznacza to, że dziecko znajduje się w centrum konfliktu, mimo że nie ma na niego żadnego wpływu.

Jednocześnie doświadczenie wielu specjalistów pracujących w obszarze prawa rodzinnego i przemocy domowej pokazuje, że część sytuacji określanych jako "wysokokonfliktowe" w rzeczywistości może być kontynuacją przemocy w relacji po zakończeniu związku.

Coercive control – przemoc poprzez kontrolę

W literaturze dotyczącej przemocy domowej coraz częściej pojawia się pojęcie coercive control (kontroli przymusowej). Termin ten opisuje systematyczne podporządkowywanie drugiej osoby poprzez manipulację, zastraszanie, izolowanie czy podważanie jej poczucia bezpieczeństwa.

W przeciwieństwie do przemocy fizycznej, coercive control często ma charakter psychologiczny i strukturalny. Może obejmować między innymi:

• kontrolowanie decyzji życiowych drugiej osoby

• manipulowanie informacjami

• podważanie wiarygodności partnera lub partnerki

• wywieranie presji poprzez dziecko lub kwestie finansowe

• długotrwałe destabilizowanie poczucia bezpieczeństwa drugiej strony

Po rozstaniu takie mechanizmy często nie znikają – mogą jedynie zmienić formę.

Post-separation abuse – przemoc po rozstaniu

Post-separation abuse oznacza kontynuację przemocy po zakończeniu relacji partnerskiej. W wielu przypadkach to właśnie moment rozstania powoduje nasilenie zachowań kontrolujących.

Po rozstaniu dziecko oraz system prawny mogą stać się narzędziem dalszej kontroli nad byłym partnerem lub partnerką. Przemoc postseparacyjna może przyjmować różne formy, na przykład:

• wykorzystywanie dziecka do wywierania presji na drugiego rodzica

• manipulowanie informacjami dotyczącymi dziecka

• utrudnianie podejmowania decyzji dotyczących zdrowia czy edukacji

• ciągłe inicjowanie sporów dotyczących opieki nad dzieckiem

• destabilizowanie codziennego funkcjonowania drugiego rodzica

W takich sytuacjach konflikt rodzicielski nie jest jedynie sporem dotyczącym opieki nad dzieckiem, ale elementem szerszego mechanizmu kontroli.

Litigation abuse – wykorzystywanie systemu prawnego

Jedną z form przemocy postseparacyjnej może być również litigation abuse, czyli wykorzystywanie systemu prawnego do wywierania presji na drugą stronę.

Może to obejmować między innymi:

• wielokrotne składanie wniosków i skarg dotyczących tych samych kwestii

• inicjowanie kolejnych postępowań sądowych lub administracyjnych

• wykorzystywanie procedur prawnych w celu przedłużania konfliktu

• podważanie ustaleń dotyczących dziecka w sposób destabilizujący jego sytuację

Dla osoby doświadczającej takiej formy przemocy oznacza to często długotrwałe funkcjonowanie w stanie ciągłego napięcia prawnego i emocjonalnego.

Jak konflikt rodziców wpływa na dziecko

Dzieci bardzo szybko wyczuwają napięcie między rodzicami. Nawet jeśli nie są świadkami bezpośrednich sporów, odczuwają emocje dorosłych i często próbują dostosować się do sytuacji.

W dłuższej perspektywie może to prowadzić do:

• poczucia winy i odpowiedzialności za konflikt

• problemów emocjonalnych i lękowych

• trudności w relacjach społecznych

• problemów w szkole

Szczególnie trudną sytuacją dla dziecka jest konflikt lojalnościowy, w którym dziecko ma poczucie, że musi opowiedzieć się po jednej ze stron.

Dzieci żyjące w warunkach długotrwałego konfliktu lub przemocy postseparacyjnej mogą doświadczać także chronicznego stresu wynikającego z niestabilności sytuacji rodzinnej.

Jak chronić dziecko w sytuacji rozwodu i konfliktu

Choć konflikt między dorosłymi bywa bardzo silny, istnieją działania, które mogą realnie chronić dziecko.

Podstawową zasadą jest oddzielenie konfliktu między dorosłymi od relacji rodzicielskiej. Dziecko nie powinno być świadkiem sporów ani słyszeć negatywnych komentarzy na temat drugiego rodzica.

Jednocześnie w sytuacjach, w których pojawiają się mechanizmy coercive control lub przemocy postseparacyjnej, szczególnie ważne jest ich właściwe rozpoznanie. Traktowanie takich sytuacji wyłącznie jako "konfliktu między rodzicami" może prowadzić do dalszego pogłębiania problemu.

W praktyce pomocne bywa wsparcie specjalistów – mediatorów rodzinnych, psychologów czy prawników zajmujących się sprawami rodzinnymi – którzy potrafią rozróżnić zwykły konflikt rodzicielski od sytuacji przemocy i kontroli.

Najważniejszym celem wszystkich działań powinno pozostać jedno: ochrona bezpieczeństwa i dobrostanu dziecka.